Ülke, bugün kendi içinde büyük ikilimler yaşıyor. Bir yandan hızla gelişen bilgiye ulaşma kolaylığı ve adeta sınırları anlamsız kılan teknolojik gelişmeler, bir yandan ise rejimi koruma telaşı. İran işte bu ikilemi ülkeye ilk adımı attığınız dakikadan itibaren hissettiriyor. İstanbul’dan kalkan uçakta tek bir başı kapalı kadına rastlamıyorsunuz. Aksine tüm kadınlar şık giyimli ve başları açık. Bu tablo pilotun, “Tahran İmam Humeyni Havalimanı için alçalmaya başlıyoruz” anonsu ile değişiyor. Bütün kadınlar kapanıyor, makyajlar temizleniyor. İlginç bir ayrıntı ise İran'a pasaport kontrollerini sadece kadınlar yapıyor olması. Türkiye vatandaşlarına vize uygulanmadığı için girişler genellikle çok kolay oluyor. Havalimanı ile Tahran arası ise 50 kilometre.
TÜRKÇE ŞARKI DİNLİYORLAR
Araştırmayı birlikte yaptığımız gazeteci arkadaşım Gülfem Varlık ile 10 dolara anlaştığımız taksiyle Şah zamanından kalan 1932 yılında yapılmış Naderi Otel'e doğru yola çıkıyoruz. Takside bizi etkileyen ise çalan müzikler oluyor. İbrahim Tatlıses, Tarkan, Sibel Can en az Türkye’de oldukları kadar burada da meşhurlar. Taksicinin Türkiye’den geldiğimizi anlayınca ‘İbrahim Tatlıses ile Hülya Avşar evlendi mi?’ sorusu ise şaşkınlığımızı iyice artıyor. Otele vardığımızda birçok Avrupalı turist gözümüze çarpıyor. Sonradan anlıyoruz ki; İran’a özellikle Fransa’dan ciddi bir turist akını var. Genellikle tercih ettikleri şehir ise mistik havası ile ünlü İsfahan. İran halkı inanılmaz misafirperver. Özellikle Azeri kökenli İranlılar. Türkiye’den geldiğinizi öğrendiklerinde size nasıl yardımcı olacaklarını şaşırıyorlar. Genellikle kullandıkları ilk söz ise ‘Konağımız olun’ oluyor. Sizi evlerinde ağırlamak için adeta bir birileri ile yarışıyorlar. İran’da kadınların tamamı kapalı. Ancak Türkiye’de olduğu gibi saçları ve başı tamamen örtmüyorlar. Kadınların önden ya da arkadan saçları görünse de çok büyük sorun değil. Önemli olan siyah pardösüler içinde dikkat çekmemek. Makyaj yapmayan tek bir kadına bile rastlamak imkansız. Tahran’ın büyük alışveriş merkezleri, mağazaları, lüks lokantaları İran’ın modern yüzünü gösteriyor. Ancak kırsal kesime doğru yol aldıkça İran'a özgü görüntüler çoğalıyor. Tahran’dan İsfahan’a geçerken, yol boyunca köylerde siyah çarşafların ve Tahran’da hiç görmediğimiz cüppeli pelerinli mollaların sayısı da artıyor...
AHLAK POLİSLERİ HER YERDE
İsfahan’da yürürken polisler tarafından ciddi bir uyarı da alıyoruz. Kolumdan tutan bir polis bana bir şeyler söylüyor. Ne olduğunu anlamadan bizi meydandaki polis merkezine doğru ***ürüyor. Biz sorunun nedenini karakolda öğreniyoruz. Gülfem Varlık’ın giydiği pardösünün önünü kapatması isteniyor. Polislere kurallarına uyacağımızı anlatmaya çalıştıktan ancak oradan ayrılabiliyoruz. İsfahan’da görülmesi gereken adreslerin başında Abbası Otel'in restoranı geliyor. Yeşil bir vaha içinde kanun sesi eşliğinde yenilen yemek size bambaşka bir İran sunuyor.
BENZİNİN LİTRESİ 12 KURUŞ
İran'ı dolaşırken esnafın da gayet saygılı bir şekilde sizi karşılaması dikkat çekiyor. Hayat da oldukça ucuz. Halk benzinin litresini 12 kuruşa alıyor. Ancak dengesiz bir gelir dağılımı hemen göze çarpıyor. Bu durumu Tahran'daki ciplerin yoğunluğundan ve bazı bölgelerindeki yaşam standartlarından hemen anlayabiliyorsunuz. İran'ın ABD ile arasındaki çekişmesine karşın özellikle Alman ve Fransız menşeli markaları ülkede yoğun bir şekilde göze çarpıyor. Panolarda, Panasonic, Mercedes, Samsung, Peugeot isimleri ile sıkça karşılaşıyorsunuz.
AHMEDİNEJAD'I SEVEN DE VAR SEVMEYEN DE
Ülkede, her konuda nihai söz sahibi olan en üst makam dini lider. Nizami ordu, Devrim Muhafızları ve istihbarat kuruluşları doğrudan Dini Lidere bağlı. 1956 doğumlu Ahmedinejad, İran İslami Cumhuriyeti'nin 8. Başkanı olarak 3 Ağustos 2005 tarihinde göreve başladı. Mayıs 2003-Haziran 2005 arasında Tahran Belediye Reisliği de yapmış olan Ahmedinejad, popülist, milliyetçi ve Batı'ya karşı bağımsızlık arzu eden, aşırı dindar bir kişi. İran halkının bir bölümü Ahmedinejad’ı çok seviyor. Bir bölümü ise hiç sevmiyor. Sevenler gerekçe olarak, Ahmedinejad'ın mütevazı kişiliği gösteriliyor.
İRANLILAR EĞLENMEK İÇİN TRENLE TÜRKİYE’YE GELİYOR
Tahran'dan İstanbul'a doğru TCDD'nin Transasya treni ile yola çıktığımızda 3 gün sürecek tren yolculuğu dayanılmaz geliyordu. Zaman geçmez diye düşünürken, Türkiye sınırını geçmemiz ile birlikte karnaval havasında geçen bir yolculuk yapma imkânı bulduk. Tren ile yolculuk yapmayı tercih eden orta sınıf İranlılar'ın büyük çoğunluğu Türkiye'ye tatil yapmak için geliyor. Tren Kapıköy'e varır varmaz, İranlı erkekler sağa sola alkollü içki sormaya başlamıştı. Van Gölü'nden geçerken saat gecenin 3'ünü gösteriyordu ancak gemide yüksek sesli yabancı pop şarkılar eşliğinde dans eden İranlı erkekler ve onlara el çırparak eşlik eden İranlı ailelerin oluşturduğu manzara, kadınlı erkekli eğlenmeye hasret bir toplumun içindeki heyecanın asla öldürülemeyeceğini anlatıyordu. Yemekli vagonda, kompartımanlarda, koridorlarda nereye baksak hep dans eden şarkı söyleyen insanlar gördük. Mola verdiğimiz istasyonlarda namaz kılmayı da ihmal etmediler, trene bindikten sonra şarkılar söyleyip eğlenmeyi de. Saat kaç olursa olsun kimse "Rahatsız oluyoruz, susar mısınız?" cümlesini kurmadı. Beraberce eğlenmeye aç bir toplumun küçük bir örneğini görüyorduk sadece. Hangi İranlıya İran'ı ve şeriat rejimini sorsak aldığımız cevap hiç değişmedi: "İran dünyanın en güzel ülkelerinden biri ama orada yaşamak hepimiz için çok zor. Bardağın taşmasına, halkın sesini yükseltmesine çok az kaldı."
İKİ ÜLKE ARASINDAKİ TİCARET 8 MİLYAR DOLARI AŞTI
İran ekonomisi hakkında ön bilgileri Türk Büyükelçiliği’nden aldık. Tahran'da eski fakat görkemli bir binası var büyükelçiliğin. Basın müşavirliği ile ticaret müşavirliğinden İran hakkında pek çok bilgi ediniyoruz. İran otomobili Samand'ın Türk piyasasına girmesi ve Gübretaş'ın İran'ın Razi Petrokimya tesisini almasını son dönemde iki ülke arasında öne çıkan gelişmeler. Türkiye ile İran arasında ticaret hacmi 2007 yılında 8 milyar doları geçti. Ancak İran'ın Türkiye'ye ihracatı, Türkiye'nin İran'a ihracatından 5 kat daha fazla. İranlı yetkililer İran'da geçen yıl maden, tarım, ulaştırma ve iletişim sektörlerine 10 milyar dolarlık yabancı yatırım yapıldığını belirtiyorlar. İran'ın çoğu petrol ve doğalgaz olan toplam ihracatı 55.42 milyar dolar. İthalatı ise 42.5 milyar dolar. Ülkenin cari dengesi 8.2 milyar dolar fazla veriyor. Ülkenin toplam dışı borcu 17 milyar dolar civarında, toplam döviz ve altın rezervleri ise 40 milyar dolar.
YÜZDE 20 KURUMLAR VERGİSİ
İran Ticaret Müşavirliği yetkilileri, ülkede yüzde 20 kurumlar vergisi olduğunu ancak hiçbir sanayi kuruluşunun tamamını ödemediğini dile getiriyorlar ve şu bilgileri aktarıyorlar "Piyasada her şey var, devlette para var. İki yıl önce lüks araba ithalatına izin verildi. Buna rağmen 3 milyon araç var. Lüks giyim, makyaj malzemesi gibi ürünlere büyük talep var. Üretim avantajlı, çünkü enerji çok ucuz. 100 civarında Türk firması faaliyet gösteriyor. Petrol ve gaz sektörlerine İtalya, Fransa, Almanya ve Çin yatırım yapıyor. Gıdadan tekstile her şey ülkeye kaçak olarak giriyor. Peynir, çikolata, maden suyu gibi ürünler ise sadece lüks marketlerde satılıyor."
İRAN'DA İŞ YAPMAK AVANTAJ
İran'da iş yapan Konyalı işadamı Adem Değerli, İran ile 20 yıldır ticaret yapıyor. Makina üreticisi Değerli, İran pazarının Türkiye için büyük potansiyel içerdiği görüşünde. Kapalı İran ekonomisinin yavaş yavaş da olsa dışa açılmaya başladığına dikkat çeken Değerli, özellikle teknoloji ve teknik alanlarda İran'ın Türkiye'ye ihtiyacı olduğunu söylüyor. İran'da genelde peşin alışveriş yapılmasının Türk firmaları için çok avantaj oluşturduğuna dikkat çeken Değerli, "İran'da paranız peşin olarak banka havalesi ile geliyor. Enerjinin ucuz olması da maliyet açısından birçok kolaylık sağlıyor. 20 yıldır ticaret yapıyorum ve bir liram bile İran'da kalmadı. İran, ekonomi ve sanayi olarak Türkiye'den çok geride. Özellikle de teknik konulardaki yetersizlikleri bizler için birçok iş imkanı sağlıyor. Biz CNC tezgahları için hassas tutucular üretiyoruz. İran'da bayilikler vererek büyüme yoluna gittik" diyor. Değerli, İran halkının güvenilir ve misafirperver olduğunu vurguluyor.
YABANCI SERMAYE GİRİŞİ ARTIYOR
İslâm devrimi sonrasını izleyen 20 yıl boyunca hemen hemen hiç yabancı sermaye alamayan İran, 2000 yılı Mart ayında yürürlüğe konulan Üçüncü ve Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı ile birlikte bu durumu nispeten değiştirmiş İran Hazine Bakanlığı Yabancı Yatırımlar Daire Başkanlığı verilerine göre, kayıtlı yabancı sermaye tutarı 4.5 milyar dolar, bununu da 75.1 milyon dolarlık kısmı Türkler’e ait.
İŞSİZLİK PROBLEM
İran Merkez Bankası verilerine göre, ülkede 22.3 milyon kişi faal çalışmakta olup, nüfusun % 12.1'i işsiz. Özel sektörde perşembe günleri yarım gün olmak üzere haftanın 6 günü toplam 45 saat çalışılıyor. Devlet kurumlarında ise perşembe ve cuma tatil.
FIRSATLAR
Güven sebebi ile birçok ülkenin yatırımdan çekindiği İran, Türkiye açısından rekabet ortamının az olduğu cazip bir pazar konumunda bulunuyor. İran komşu ülke olması ve Türk ürünlerinin oldukça revaçta olması avantaj sağlıyor. Fiyatları Avrupa ülkelerine göre ucuz ve kaliteli bulunan ürünler oldukça rağbet görüyor.
Ekonomik anlamda dışa açılma politikaları sonucunda İran, ileri teknoloji karşılığında ucuz iş gücü ve enerji imkânları sunuyor.
Devletin ekonomideki ağırlığı sebebi ile tek ürünlü pazara sahip olan İran'da lüks tüketim malları sınırlı sayıda bulunuyor ve bu durum cazip bir pazar sunuyor. Özellikle kozmetik alanında büyük talep var. Makine sektöründe ciddi alıcı konumda.
YATIRIMCIYA SAĞLANAN AVANTAJLAR
- Ülke dışına kar transferi izni veriliyor.
- Ana sermayenin ülke dışına çıkış izni var.
- Yatırımın millileştirilmesi durumunda tazminat ödeniyor.
- Ülke içindeki yatırımcılara tanınan hakların tamamı yabancılar için de tanınıyor.
- İhracat gelirlerinde yüzde 100 oranında vergi muafiyeti var
- Makine âletleri ithalinde gümrük vergisi alınmıyor.
- Üretimin ilk yıllarında tarifeli destekten yararlanma.
- Sanayi sitelerinde ucuz elektrik, su, gaz ve haberleşme gibi alt yapı imkânlarına sahip olma.
- Birçok doğal kaynak erişimi imkânları.
- Ucuz enerji.
- Bölge pazarlarına ulaşım kolaylığı.
TİCARETTE BUNLARA DİKKAT
- Tüketim mallarında yüzde 50'lere varan gümrük vergisi uygulanması var.
- Akaryakıtta alınan fiyat farkı sorun yaratıyor.
- Gümrük oranları ve mevzuatı çok sık değişiyor.
- İthalat izinleri bürokrasi yüzünden gecikebiliyor.
- Taklit ürünlerin piyasada çok rahat dolaşıyor
ÜLKENİN KÜNYESİ
Devletin Adı : İran İslâm Cumhuriyeti
Başkenti : Tahran
Yönetim biçimi : İslâmi Cumhuriyet
Resmi dili : Farsça
Dini : İslâm
Para birimi : İran Riyali
Yıllık ortalama döviz kuru (Bir dolar karşılığı) : 9.026 İran Riyali
Yüz ölçümü : 1.648.000 km2
Nüfus : 68.6 Milyon
Mesai Saatleri ve günleri : 08.00–16.00 Cumartesi, Pazar, Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe (yarım gün).
Büyük kentler ve limanlar : Tahran, Meşhet, İsfahan, Şiraz, Tebriz. Chabahar Limanı, Anzali Limanı, İmam Limanı, Şehit Recai limanı, Şehit Bahonar Limanı.
Türkiye ile saat farkı : +3.5 GMT (+1.5 Türkiye)
Haftalık çalışma saati (Ortalama) : 42.5
Resmi tatil günleri (2006) :21-22-23-24 Mart Yeni yıl tatili (Nevrooz), 29 Mart Dini tatil, 31 Mart Dini tatil, 1Nisan Milli tatil, 2 Nisan (Doğa günü), 16 Nisan Dini tatil,4 Haziran Dini tatil, 5 Haziran Dini tatil, 29 Haziran Dini tatil,22 Ağustos Dini tatil, 9 Eylül Dini tatil, 15 Ekim Dini tatil,25 Ekim Dini tatil, 18 Kasım Dini tatil, 31 Aralık Dini tatil,8 Ocak Dini tatil, 29 Ocak Dini tatil, 30 Ocak Dini tatil,10 Mart Dini tatil, 18 Mart Dini tatil, 20 Mart Dini tatil
Uluslararası telefon kodu : 98
RAKAMLARLA İRAN EKONOMİSİ
GSYİH (Milyar Riyal) 1.691.814
GSYİH (Milyon $, piyasa fiyatları) 187.437,8
GSYİH Artış Oranı 6,0
Kişi Başına GSYİH ($) 2.724,3
Enflâsyon Oranı 12.1
Toptan Eşya Fiyat İndeksindeki Yıllık Artış (%) 9.5
Tüketici Fiyat İndeksindeki Yıllık Artışı 12.1
İş Gücü (Faal nüfus) 22.3 Milyon
İşsizlik oranı (%) 12.1
ÖNEMLİ TELEFONLAR
-T.C. Tahran Büyükelçiliği – Ticaret Müşavirliği
Embassy of The Republic of Turkey
Office of The Commercial Counsellor
Add: Ferdowsi Ave., No. 337, P.O.Box: 11365/8758 TEHRAN-IRAN
Tel: (98-21) 33 91 35 92
Fax: (98-21) 33 92 49 52
Web: www.musavirlikler.gov.tr
E-mail: dttah@parsonline.net
T.C. Tebriz Başkonsolosluğu
Republic of Turkey General Consulate in Tabriz
Kuy-e-Vali, Asr Forughi Ave. Homafar Sq. Ferhengiyan St. No.:8
Tel: (98-411) 330 09 58
Fax: (98-411) 332 49 07
E-mail: tebbk@issa2000.net
-T.C. Urumiye Başkonsolosluğu
Republic of Turkey General Consulate in Urumieh
Tel. (98-441) 222 89 70
Fax: (98-441) 346 95 95
-Ministry of Economic Affairs and Finance
Organization for Investment, Economic and Technical Assistance of Iran (OIETAI)
Ekonomi ve Maliye Bakanlığı
Yatırımlar ve Ekonomik-Teknik Yardım Örgütü
Tel: (98-21) 393 67 78, 393 86 62
E-mail: oietai@hotmail.com Website: www.mefa.gov.ir
Kanun, Yönetmelik ve Başvuru formları için: www.ea-investment.ir
Section 1.01 Direct Phones of Minister of Finance and Economic Affairs
Tel: (98-21) 33 91 24 75, 33 92 79 28 (leave Messages 24hr)
Kaynak: METİN CAN, HABERTURK.COM